Çin’in derin okyanus sondaj gemisi Meng Xiang, bilim insanlarının uzun yıllardır peşinde olduğu bir hedefe ulaşmak için hazırlıklarını sürdürüyor. Bu hedef, okyanus kabuğunu delerek Dünya’nın mantosuna ulaşmak olarak belirlenmiştir. 11 kilometreye kadar sondaj yapabilme kapasitesine sahip olan geminin ilk bilimsel çalışmalarına 2026 yılında başlanması planlanıyor. Araştırmacılar, 2030 yılına kadar Pasifik ya da Hint Okyanusu'nda kabuk-manto sınırına ulaşmayı hedefliyor.
Dünya’nın iç yapısına dair en temel sorulara doğrudan kaya örnekleriyle yanıt aramak isteyen bilim insanları, şimdiye kadar gerçekleştirilen en iddialı okyanus sondaj projelerinden birine hazırlanıyor. Çin’in kendi imkanlarıyla tasarlayıp inşa ettiği ilk derin okyanus sondaj gemisi olan Meng Xiang, okyanus tabanını delerek Dünya’nın mantosundan örnek alma hedefiyle geliştirilmiştir. Kasım 2024’te resmen hizmete girmesi beklenen gemi, 11 kilometreye kadar sondaj yapabilecek şekilde tasarlanmıştır.
Gemi Hakkında Bilgiler Neler?
Nature Geoscience dergisinde yayımlanan bir değerlendirmeye göre, Meng Xiang yalnızca tortulardan örnek almak için değil, sağlam okyanus kabuğunu baştan sona geçerek mantoya ulaşabilecek kapasitede geliştirilmiştir. Dünya’nın en dış katmanı olan kabuk, kıtaların altında onlarca kilometre kalınlığa ulaşırken, okyanusların altında çok daha ince bir yapıya sahiptir. Derin okyanus havzalarında kabuğun kalınlığı genellikle yaklaşık 6-7 kilometre civarındadır. Kabuğun altındaki mantoyla arasındaki sınır ise Mohorovičić süreksizliği, kısaca “Moho” olarak adlandırılmaktadır.
Meng Xiang’ın asıl bilimsel hedeflerinden biri de bu sınırı geçerek sağlam okyanus kabuğunun altındaki mantodan doğrudan örnek almaktır. Bu hedefin önemi büyüktür çünkü mantodan daha önce kaya örnekleri çıkarılmış olsa da, bunların bir kısmı tektonik hareketlerle mantonun yüzeye yaklaşmış olduğu özel bölgelerden elde edilmiştir. Örneğin, 2024 yılında Atlantik Okyanusu’ndaki Atlantis Massif bölgesinde yaklaşık 1.268 metrelik kesintisiz bir manto kaya çekirdeği çıkarılmıştır. Meng Xiang’ın hedefi ise farklı bir yaklaşım sunarak, sağlam okyanus kabuğunu yukarıdan aşağıya delip doğal kabuk-manto sınırına ulaşmaktır.
Geçmişteki Denemeler ve Yeni Hedefler
Okyanus kabuğunu delerek mantoya ulaşma düşüncesi yeni bir kavram değildir. Bilim insanları bu hedefi 1950’lerin sonunda Project Mohole ile gerçekleştirmeye çalışmış, ancak 1957-1966 yılları arasındaki proje tamamlanamadan sona ermiştir. Meng Xiang üzerine 2026 yılında yayımlanacak bilimsel değerlendirmede, geminin sağlam okyanus kabuğunu tamamen geçebilecek günümüzdeki başlıca platformlardan biri olduğu belirtilmektedir. Uygun sondaj bölgesinin seçilmesi ise başarı açısından kritik bir faktör olarak vurgulanmaktadır.
Araştırmacılar, özellikle hızlı yayılan Doğu Pasifik Yükselimi çevresindeki okyanus kabuğunu güçlü adaylardan biri olarak değerlendirmektedir. Nature Geoscience’daki araştırmacılara göre, tam ölçekli Moho sondajının 2030 yılına kadar Pasifik ya da Hint Okyanusu tabanında gerçekleştirilmesi planlanmaktadır. Ancak bilim insanları, bunun tek seferlik bir operasyon olmayabileceğine ve aynı kuyuya tekrar tekrar dönülmesi gerektiğine dikkat çekmektedir.
Meng Xiang’ın Teknik Özellikleri Neler?
Meng Xiang, yaklaşık 180 metre uzunluğunda ve 32,8 metre genişliğindedir. 42 bin 600 ton deplasmana sahip olan gemi, 15 bin deniz mili menzil kapasitesine ulaşmakta ve ikmal yapmadan yaklaşık 120 gün denizde kalabilmektedir. Gemide 180 kişiye kadar mürettebat ve araştırmacı görev alabilmektedir. Nature Geoscience’a göre, gemide yüksek basınç ve sıcaklıklara dayanabilmesi için titanyum alaşımlı sondaj boruları ve elmas uçlar bulunmaktadır. Farklı jeolojik koşullarda çalışabilmesi için hem “riser” hem de “riserless” sondaj yöntemlerini kullanabilmekte; çıkarılan kaya çekirdekleri ise gemideki laboratuvarlarda doğrudan incelenebilmektedir.
Geminin kuzeydeki ana limanı, Ocak 2026’da Çin’in Qingdao kentindeki Aoshan Körfezi’nde hizmete açılacaktır. Mantodan doğrudan alınacak örnekler, yalnızca Dünya’nın altında hangi kayaçların bulunduğunu göstermekle sınırlı kalmayacak. Bilim insanları, bu örneklerle okyanus kabuğunun nasıl oluştuğunu, levha tektoniğini hangi süreçlerin yönlendirdiğini, magma ile kabuk arasındaki ilişkiyi ve Dünya’nın iç katmanları arasındaki madde döngüsünü daha ayrıntılı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Ayrıca, geminin çıkaracağı örneklerin geçmiş okyanus iklimleri ve deniz tabanının altında yaşayan mikroorganizmalar hakkında da yeni bilgiler sağlaması beklenmektedir.
Meng Xiang, aynı zamanda bilimsel okyanus sondajında önemli bir geçiş dönemine denk gelmektedir. Onlarca yıl bu alandaki uluslararası araştırmaların merkezinde bulunan JOIDES Resolution, 2024 yılında görevden çekilecektir. Nature Geoscience, Meng Xiang’ın bu boşluğun bir bölümünü doldurabilecek yeni araştırma platformlarından biri olabileceğine dikkat çekmektedir.
