Patates fiyatları, son dönemde yaşanan küresel krizler neticesinde önemli bir artış göstermiştir. ABD-İsrail'in İran İslam Cumhuriyeti'ne yönelik askeri hareketleri ve Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlik, gübre ve enerji maliyetlerini artırarak, tarım ürünleri üzerinde olumsuz etkilere yol açmaktadır. Bu durum, patates gibi temel gıda maddelerinde yeni bir kriz endişesini beraberinde getirmiştir.
Patates Vadeli İşlem Fiyatlarındaki Yükselişin Sebepleri Neler?
Son haftalarda, patates vadeli işlem fiyatlarının artışı, gıda güvenliği ve tedarik zinciri üzerindeki baskılara dair artan uyarılarla birlikte gerçekleşmiştir. Trading Economics verilerine göre, patatesle ilgili finansal kontratlar son bir ayda yüzde 700’den fazla bir artış göstermiştir. Mayıs ortası itibarıyla yıllık bazda ise bu artış yüzde 34’ün üzerine çıkmıştır.
Bu yükselişin arkasında yatan en önemli neden, Orta Doğu'daki savaşın gübre tedariki, enerji maliyetleri ve tarımsal ticaret yolları üzerindeki olumsuz etkilerine dair endişelerdir. Patates, üre ve amonyak gibi azot bazlı gübrelere yoğun bir şekilde ihtiyaç duyan bir ürün olarak bilinir.
Hürmüz Boğazı'nın Rolü ve Küresel Etkileri
Küresel ham petrol ihracatının yaklaşık yüzde 20’sinin geçtiği Hürmüz Boğazı, aynı zamanda azot bazlı gübre sevkiyatları için kritik bir öneme sahiptir. Sektör tahminlerine göre, çatışmaların tırmanmasıyla birlikte gübre fiyatları yaklaşık yüzde 80 oranında artış göstermiştir. Birleşmiş Milletler tahminlerine göre, küresel gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri normal koşullarda Hürmüz Boğazı’ndan geçmektedir.
Analistler, mevcut artışın kısa vadede doğrudan bir kıtlık oluşturmasını beklemediklerini belirtmektedir. Ancak, patates arzının tamamen bozulmasından ziyade, tarım, gübre ve nakliye maliyetlerinin artacağına dair bir beklenti oluşmuştur. Eğer gübre akışındaki ve enerji piyasalarındaki aksaklıklar devam ederse, bu durumun daha geniş gıda sektörüne yayılabileceği ifade edilmektedir.
Avrupa'daki Patates Arzı ve Fiyatlar Üzerindeki Etkisi
Avrupa’da, çiftçilerin son yıllarda artan talebi karşılamak amacıyla üretimi genişletmesi nedeniyle şu anda patates arz fazlası yaşandığı bildirilmektedir. Bu durum, tüketicileri perakende fiyatlarındaki ani artıştan şimdilik korumaktadır. Ancak yatırımcılar, mevcut arz fazlasına karşın küresel ticaret ve enerji piyasalarındaki bozulmaların uzun vadeli etkilerine odaklanmaya devam etmektedir.
Avrupa Birliği, 2022’de Ukrayna savaşının tırmanmasının ardından Rusya ile enerji bağlarını kesme kararı almış ve bu durum yüksek yaşam maliyetleriyle mücadele eden Avrupa’yı küresel piyasalardaki dalgalanmalara daha açık hale getirmiştir. İran savaşı ise bu baskıyı daha da artırmış ve Avrupa'nın fosil yakıt ithalatı için daha yüksek maliyetler ödemesine neden olmuştur.
Diğer Temel Gıda Fiyatları Üzerindeki Olası Etkiler
Hürmüz Boğazı’ndaki aksaklıkların daha geniş bir tarımsal emtia grubunu etkilemeye başladığı belirtilmektedir. Food and Agriculture Organization, küresel gıda fiyatlarının art arda üç aydır yükseldiğini ve bitkisel yağ fiyatlarının 2022’den bu yana en yüksek seviyeye ulaştığını açıklamıştır. Buğday, pirinç ve mısır fiyatları da boğaz çevresindeki istikrarsızlığa bağlı olarak artmaktadır.
Ekonomistler, uzun sürecek bir aksamanın özellikle enerji şoklarına açık ekonomilerde ekmek, süt ürünleri, et ve işlenmiş gıdalar dahil birçok ürünü etkileyebileceğini belirtmektedir. Zengin ekonomilerde tüketicilerin etkileri daha çok yüksek market faturalarıyla hissedilirken, daha yoksul ülkelerde sonuçların çok daha ağır olabileceği ifade edilmektedir.
Yara International CEO’su Svein Tore Holsether, Körfez’de tırmanan çatışmaların küresel tarımsal üretimi tehlikeye attığını ve sonunda gıda için uluslararası bir rekabet savaşına yol açabileceğini belirtmiştir. Benzer bir uyarı, yardım kuruluşu World Central Kitchen’ın kurucusu José Andrés tarafından da yapılmış ve savaş kaynaklı gübre tedarik kesintilerinin uzun süreli küresel bir gıda krizini tetikleyebileceği ifade edilmiştir.
