İran Şahı Pehlevi, tam adıyla Muhammed Rıza Şah Pehlevi, 1941 ile 1979 yılları arasında İran'ı yöneten son monark olarak bilinir. Pehlevi Hanedanı'nın ikinci ve son hükümdarı olan Rıza Pehlevi, Batı yanlısı modernleşme politikaları ve Beyaz Devrim reformları ile ülkesini bölgesel bir güç haline getirmiştir. Ancak, baskıcı yönetim anlayışı ve muhalefete yönelik sert uygulamaları nedeniyle 1979 yılında gerçekleşen İran İslam Devrimi ile tahttan indirilmiştir.
Muhammed Rıza Pehlevi, 26 Ekim 1919 tarihinde Tahran'da dünyaya gelmiştir. Babası, Pehlevi Hanedanı'nın kurucusu Rıza Şah Pehlevi, annesi ise Gürcü asıllı Tâcülmülûk'tür. Ailenin en büyük oğlu olan Muhammed Rıza, ikiz kardeşi Aşraf ile birlikte büyümüştür. Eğitim hayatına İsviçre'deki Le Rosey Enstitüsü'nde başlamış ve burada Fransızca, İngilizce gibi birçok yabancı dili öğrenmiştir. Daha sonra Tahran Askeri Akademisi'ni bitirerek 1938 yılında teğmen rütbesiyle mezun olmuştur. Askeri disiplinle yetişmesi, ilerleyen yıllarda yönetim anlayışını da etkilemiştir.
Tahta Çıkışı ve İkinci Dünya Savaşı
İkinci Dünya Savaşı sırasında İran, Almanya ile yakın ilişkiler kurduğu gerekçesiyle 1941 yılında İngiltere ve Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmiştir. Bu gelişmelerin ardından Rıza Şah tahttan indirilmiş ve sürgüne gönderilmiştir. Henüz 21 yaşındayken, 16 Eylül 1941'de Muhammed Rıza Şah Pehlevi olarak tahta çıkan genç hükümdar, ilk yıllarında sınırlı bir otoriteye sahip olmuştur. Ülke, hem yabancı güçlerin etkisi hem de iç siyasi dengeler nedeniyle istikrarsız bir dönemden geçmiştir.
İran Şahı Pehlevi, üç evlilik yapmıştır. İlk evliliği Mısır Prensesi Fevziye ile 1939 yılında gerçekleşmiş ve bu evlilikten Prenses Şehnaz dünyaya gelmiştir. İkinci evliliği ise Süreyya Esfendiyari ile 1951 yılında olmuş, ancak çocuk sahibi olunamaması nedeniyle bu evlilik sona ermiştir. En bilinen evliliği Farah Diba ile 1959 yılında gerçekleşmiş ve bu evlilikten dört çocuk dünyaya gelmiştir. Farah Diba, 1967 yılında taç giyerek 'Şahbanu' unvanını alan ilk İranlı kadın olmuştur.
Beyaz Devrim ve Modernleşme Politikaları
1963 yılında başlatılan Beyaz Devrim, Muhammed Rıza Şah Pehlevi'nin en önemli reform programı olarak tarihe geçmiştir. Bu reformların amacı, İran'ı kısa sürede modern ve sanayileşmiş bir ülkeye dönüştürmek olmuştur. Beyaz Devrim'in öne çıkan başlıkları arasında toprak reformu, kadınlara oy hakkı, okuryazarlık seferberliği, sanayi ve altyapı yatırımları ile sağlık ve eğitim hizmetlerinin yaygınlaştırılması yer almaktadır. Bu dönemde İran ekonomisi hızla büyümüş, kişi başına düşen gelir katlanmış ve ülke Orta Doğu'nun en güçlü ordularından birine sahip olmuştur. Ancak, reformların hızlı ve merkezi biçimde uygulanması, özellikle dini çevreler ve geleneksel kesimler tarafından sert şekilde eleştirilmiştir.
Dış politikada ise Muhammed Rıza Şah Pehlevi, Batı yanlısı bir çizgi izlemiş ve ABD ile yakın ilişkiler kurmuştur. Soğuk Savaş döneminde İran, Batı blokunun önemli bir müttefiki haline gelmiştir. 1953 yılında Başbakan Muhammed Musaddık'ın devrilmesi, Şah'ın iktidarını güçlendiren en kritik dönüm noktalarından biri olmuştur. Ayrıca OPEC içinde aktif rol almış ve 1970'lerde İran'ı petrol gelirleriyle zenginleştirmiştir.
İran İslam Devrimi ve Sonrası
1970'lerin sonlarına gelindiğinde, SAVAK adlı gizli polis teşkilatının uygulamaları, yolsuzluk iddiaları ve gelir adaletsizliği toplumda büyük tepki yaratmıştır. Ayetullah Ruhullah Humeyni liderliğinde büyüyen muhalefet, kitlesel protestolara dönüşmüştür. 16 Ocak 1979'da Şah ülkeyi terk etmiş, 11 Şubat 1979'da monarşi resmen sona ermiştir. 1 Nisan 1979'da İran İslam Cumhuriyeti ilan edilmiştir.
Sürgün yıllarında kan kanseri ile mücadele eden Muhammed Rıza Şah Pehlevi, 27 Temmuz 1980'de Kahire'de hayatını kaybetmiştir. Cenazesi Mısır'da El-Rifai Camii'ne defnedilmiştir. Bugün Pehlevi'nin mirası hâlâ tartışmalıdır. Bir kesim onu İran'ı modernleştiren lider olarak görürken, diğerleri otoriter yönetimi ve baskıcı uygulamaları nedeniyle sert şekilde eleştirmektedir.
