Donald Trump'ın, İran'la "Tam ve Nihai Bir Anlaşma"ya varılması yönünde ilerleme kaydedildiğini iddia etmesi, petrol piyasalarında bir rahatlama sağladı ve bölgedeki gerginliklerin azalacağına dair umutları artırdı. Bu bağlamda, Hürmüz Boğazı'ndan geçişi kolaylaştırmak amacıyla başlatılan "Özgürlük Projesi"nin askıya alınması, sürecin seyrini değiştirebilecek bir adım olarak değerlendirildi.
Ancak, bu olumlu gelişmelerin ardından Trump'ın kendi sözleriyle umutları törpülemesi dikkat çekti. İran, ABD medyasının isimsiz kaynaklarına dayanarak, iki tarafın Körfez'deki savaşı sona erdirmek için tek sayfalık bir mutabakat zaptı üzerinde anlaşmaya varmak üzere olduğunu belirtmesiyle birlikte, Washington'dan gelen yeni bir teklifi incelemeye aldığını açıkladı. Pakistan'daki arabuluculara yakın bir kaynak, "Çok yakında sonuçlandıracağız. Yaklaşıyoruz" şeklinde bir açıklama yaptı.
Trump'ın Açıklamaları Ne Anlama Geliyor?
Salı akşamı, Trump, "Anlaşmanın sonuçlandırılıp imzalanıp imzalanamayacağını görmek için Özgürlük Projesi'ni askıya aldım" yazdıktan kısa bir süre sonra, Çarşamba sabahı yaptığı açıklamada İran'la bir anlaşmanın "büyük bir varsayım" olduğunu ifade etti. Eğer anlaşma sağlanamazsa, "öncekine göre çok daha yüksek bir seviyede ve yoğunlukta" bombardımanın yeniden başlayacağı uyarısında bulundu. Bu durum, Trump'ın tutumunun ne kadar değişken olduğunu gözler önüne serdi.
Başkanın bu tehditleri, ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun Beyaz Saray'da İran'a yönelik ABD öncülüğündeki saldırıların sona erdiğini açıklamasından sadece 24 saat sonra geldi. Trump, PBS ile yaptığı görüşmede İran ile anlaşma konusunda iyimser olduğunu belirtirken, bunun zorlu bir süreç olduğunu da kabul etti. "Daha önce de onlarla böyle hissetmiştim" diyerek, sürecin belirsizliğini vurguladı.
Mutabakat Zaptı Üzerine Tartışmalar
Axios ve Reuters, Washington ve Tahran'ın savaşı sona erdirmek için tek sayfalık, 14 maddelik bir mutabakat zaptına yaklaştığını bildirdi. Bu planın, öncelikle çatışmayı sona erdirmeyi hedeflediği ve ardından Hürmüz Boğazı'nın açılması, yaptırımların kaldırılması ve İran'ın nükleer emellerinin dizginlenmesi için görüşmelerin yapılacağı ifade edildi. Ancak bazı ABD'li yetkililerin, böyle bir anlaşmanın onaylanması konusunda şüpheleri olduğu da bildirildi.
İran Ulusal Güvenlik ve Dış Politika Komisyonu sözcüsü İbrahim Rezai, bu 14 maddenin ABD'nin "arzu listesi" anlamına geldiğini belirtti. İran, "gerekli tavizleri vermezse" müzakerelere katılmayacağını da ekledi. ABD'de dış politika uzmanları, sürecin karmaşıklığına dikkat çekerek, müzakerelerin son dakikada çökmeye mahkum olabileceğini ifade ediyor.
Uzman Görüşleri ve Gelecek Senaryoları
Washington Yakın Doğu Politikası Enstitüsü'nde araştırmacı olan Grant Rumley, yönetimin, Özgürlük Projesi'ni kamuoyuna duyurduktan hemen sonra durdurmasının, bir anlaşmanın mümkün olduğunu düşündürdüğünü belirtti. Ancak daha önce de benzer durumlarla karşılaşıldığını ve müzakerelerin çeşitli nedenlerle başarısızlıkla sonuçlandığını vurguladı. Trump, 7 Nisan'da ateşkes ilan edildiğinden beri bir anlaşmanın yakın olduğunu defalarca ima etti. 17 Nisan'da CBS'e yaptığı açıklamada, İran'ın "her şeye razı olduğunu" belirtmişti, ancak Tahran'daki yetkililer bu iddiayı kesin bir dille reddetti.
Trump, Beyaz Saray'da yaptığı açıklamada, "Anlaşma yapmak istiyorlar, müzakere etmek istiyorlar. Ve anlaşıp anlaşmadıklarını göreceğiz" dedi. Ancak Rumley, tek sayfalık bir mutabakat zaptı üzerinde anlaşmaya varılsa bile, özellikle İran'ın nükleer programıyla ilgili bir anlaşmanın son derece teknik yönleri göz önüne alındığında, tüm sorunları çözmesinin "çok düşük bir ihtimal" olduğunu ifade etti. Geçmişte, İran'ın nükleer programıyla ilgili anlaşmanın ayrıntılarının çözülmesinin 20 aydan fazla sürdüğü hatırlatıldı.
Denizcilik uzmanları, Özgürlük Projesi'nin sınırlı bir etkiye sahip olduğunu ve boğazdan yalnızca birkaç geminin geçtiğini belirtti. Uluslararası Kriz Grubu düşünce kuruluşunun İran proje direktörü Ali Vaez, İran'ın gemilere ateş açmak ve BAE'deki hedeflere saldırı düzenlemek gibi eylemlerinin Trump'ı "sorunu çözmeyeceğine" ikna ettiğini söyledi. Rumley, mevcut yönetimde gerçek bir politika sürecinin olmadığını ve başkanın kararlarının çoğunlukla dürtüye dayalı olduğunu ifade etti. Pentagon'da Ortadoğu'dan sorumlu eski Savunma Bakan Yardımcısı Mick Mulroy, Özgürlük Projesi'nin durdurulması ile olası bir barış anlaşması arasındaki bağlantının belirsizliğini koruduğunu belirtti. Bu durum, hem bölgedeki dinamikleri hem de uluslararası ilişkileri etkileyen karmaşık bir süreci işaret ediyor.
