Zengezur Koridoru, Güney Kafkasya’nın jeopolitik dengelerini etkileyen en kritik ulaşım projelerinden biri olarak son yıllarda uluslararası gündemin merkezine yerleşmiştir. Bu koridor, Azerbaycan ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasında doğrudan kara bağlantısı kurulmasını hedefleyen stratejik bir ulaşım projesi olarak öne çıkmaktadır. Projenin arka planında, 2020 İkinci Karabağ Savaşı sonrasında imzalanan ateşkes anlaşmasının ilgili maddeleri yer almaktadır. Anlaşma kapsamında, Azerbaycan’ın batı bölgeleri ile Nahçıvan arasında kesintisiz ulaşım bağlantısının sağlanması öngörülmektedir.
Bu koridor fikri, sadece iki bölgeyi birbirine bağlamakla sınırlı değildir. Aynı zamanda Türkiye üzerinden Avrupa’ya, oradan da Orta Asya’ya uzanan geniş bir ticaret ve lojistik hattının parçası olarak değerlendirilmektedir. Bu nedenle koridor, bazı taraflarca “Türk dünyasını birleştiren stratejik köprü” olarak tanımlanırken, bazı aktörler tarafından egemenlik tartışmaları nedeniyle eleştirilmektedir.
Zengezur Koridoru Nereden Geçiyor?
Zengezur Koridoru’nun planlanan güzergâhı, Ermenistan’ın güneyinde yer alan Sünik (Zengezur) bölgesi üzerinden geçmektedir. Koridor, Azerbaycan’ın batı bölgelerinden başlayarak Ermenistan toprakları içerisinden ilerlemekte ve Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne ulaşmaktadır. Bu hat, tarihsel olarak da ulaşım bağlantılarının bulunduğu bir bölgeye denk gelmektedir. Sovyetler Birliği döneminde bu güzergâh üzerinden demiryolu bağlantılarının aktif olduğu bilinmektedir.
Coğrafi olarak bakıldığında koridor; dağlık alanlar, vadiler ve yüksek rakımlı geçitleri içeren zorlu bir topoğrafyada yer almaktadır. Bölge aynı zamanda Zengezur Dağları ile Karabağ platosu arasında stratejik bir geçiş alanı olarak öne çıkmaktadır. Zengezur Koridoru’nun uzunluğu kaynaklara göre yaklaşık 130 kilometre civarındadır. Bu mesafe, Terter ve Arpa nehirlerinin üst havzalarından başlayarak Aras Nehri hattına kadar uzanan bir güzergâhı kapsamaktadır.
Zengezur Koridoru Kimin Kontrolünde?
Zengezur Koridoru’nun kontrolü, en tartışmalı konuların başında gelmektedir. 2020 ateşkes metnine göre Azerbaycan ile Nahçıvan arasında ulaşım bağlantısının sağlanması öngörülmüş, ancak güvenlik ve kontrol mekanizmasına ilişkin detaylar uluslararası aktörlerin rolünü de içerecek şekilde tanımlanmıştır. Bazı düzenlemelere göre ulaşım güvenliğinin Rusya Federasyonu unsurları tarafından denetlenebileceği ifade edilirken, Azerbaycan tarafı koridorun kendi vatandaşlarının kesintisiz geçişine açık olmasını savunmaktadır.
Ermenistan ise kendi egemenlik haklarının korunması gerektiğini vurgulayarak, tam kontrolün kendisinde olması gerektiğini belirtmektedir. Bu nedenle koridorun kontrol modeli, henüz tam anlamıyla netleşmemiş ve diplomatik müzakerelere konu olan bir başlık olarak öne çıkmaktadır.
Zengezur Koridoru ABD’ye Mi Devredildi?
Zengezur Koridoru’nun ABD’ye devredildiği iddiaları, 2025 yılı barış süreci tartışmalarıyla birlikte uluslararası gündeme gelmiştir. Bazı açıklamalara göre, ABD arabuluculuğunda yürütülen barış görüşmeleri sonucunda “Trump Rotası” veya “TRIPP” olarak adlandırılan bir model geliştirilmiş ve bu kapsamda koridorun işletme hakkının belirli Amerikan şirketlerine verilmesi gündeme gelmiştir. Bu modelde ABD’nin doğrudan egemenlik devralmasından ziyade, ticari işletme ve geliştirme hakları üzerinden bir rol üstlenmesi öne çıkmaktadır.
Ancak bu durum Rusya, İran ve bazı bölgesel aktörler tarafından bölgeye dış müdahale olarak değerlendirilmiş ve eleştirilmiştir. Ermenistan tarafı ise projeyi daha çok ekonomik kalkınma ve bölgesel ticaretin açılması çerçevesinde “Barış Kavşağı” yaklaşımıyla yorumlamaktadır. Azerbaycan ve Türkiye ise koridorun açılmasını stratejik bir ulaşım ve entegrasyon fırsatı olarak görmektedir.
