ÖZEL HABER- DİLARA ADAK
Türkiye’nin en acı gerçeklerinden biri olan depremler, yetişkinler kadar çocukların da hayatını derinden sarsıyor. Ancak küçük bir çocuğun bu felaketi nasıl algıladığı, korku ve kaygılarını nasıl yönettiği çoğu zaman ebeveynlerin aklını karıştırıyor. Peki, çocuklara depremi nasıl anlatmalı? Korku ve panik yaratmadan, güven duygusunu koruyarak hangi yöntemleri izlemeliyiz?
Çocuk Gelişimi Uzmanı / Psikolog Esra Eda Erol ile yaptığımız röportajda, depremi çocuklara doğru şekilde anlatmanın yolları, özel gereksinimli çocuklara yaklaşım, yas sürecinde çocukların duygusal desteği ve deprem tatbikatlarının en doğru biçimde nasıl yapılması gerektiği üzerine tüm merak edilen sorulara yanıt aradık.
Deprem Gibi Afetler Çocuklara Nasıl Anlatılmalı?
Deprem gibi doğal afetleri çocuklara anlatmak, aslında yalnızca bilgi vermekten ibaret değildir; çocuğun güven duygusunu korumak, kaygısını düzenlemek ve kendini güvende hissetmesini sağlamak da sürecin en önemli parçasıdır. Çocuğa yapılacak açıklamalar mutlaka sade, somut ve yaşına uygun olmalıdır. Örneğin küçük bir çocuğa “Deprem, yerin sallanmasıdır, biz de güvende kalmak için masanın altına gireriz.” gibi basit bir cümle yeterli olabilirken, daha büyük çocuklarda “Deprem dünyanın hareketinden kaynaklanır, insanlar güvenli kalabilmek için bazı önlemler alır.” gibi biraz daha açıklayıcı ifadeler kullanılabilir. Çocuğa ne olursa olsun yanında olunduğu, onu koruyacak yetişkinlerin var olduğu hissettirilmelidir çünkü çocuk için bilgi kadar, yetişkinin güven veren tavrı da belirleyici rol oynar.
Özel Gereksinimli Çocuklara Deprem Nasıl Anlatılmalı?
Özel gereksinimli çocuklar söz konusu olduğunda ise konunun daha da özenli ele alınması gerekir. Öncelikle “Özel gereksinim” çok geniş bir kavramdır; otizm, zihinsel yetersizlik, işitme-görme kaybı, dikkat eksikliği, öğrenme güçlüğü gibi çok farklı tanıları kapsar ve her çocuk farklı derecede etkilenir. Dolayısıyla tüm özel gereksinimli çocuklara yönelik tek tip bir yaklaşım önermek doğru olmayacaktır. Çocuğun gelişimsel düzeyi, iletişim şekli ve bireysel özellikleri göz önünde bulundurulmalı; aile bu konuda özel destek almalıdır. Örneğin bazı çocuklar görsel anlatımlardan çok fayda görürken, bazıları tekrar ve rutinle öğrenebilir. Bazı çocuklar ise yüksek seslere karşı hassastır ve deprem tatbikatlarında alarm sesinden korkabilir. Her durumda, çocuğun bireysel farklılıklarına saygı duymak ve güven hissetmesini sağlamak temel prensip olmalıdır.
depremde Kaybı Olan Çocuklara Nasıl Yaklaşmalı?
Çocuğun deprem haberini duyması ya da yaşaması, doğal olarak kaygı, korku, şaşkınlık, hatta öfke gibi duygular yaratabilir. Bu noktada yetişkinin “Korkacak bir şey yok” gibi duyguyu inkar eden ifadeler yerine “Korktuğunu görüyorum, ben de bazen korkabiliyorum, ama birlikte güvende kalabiliriz” gibi hem duyguyu kabul eden hem de güven veren bir yaklaşım göstermesi çok önemlidir. Çocuğun sorularına yaşına uygun şekilde dürüstçe yanıt vermek, özellikle de kayıp söz konusu olduğunda gerçeği çarpıtmadan açıklamak gerekir. “Deden artık yaşamıyor.” gibi net ve sade bir ifade, “Uyudu, gitti” gibi metaforlardan çok daha sağlıklıdır. Yas sürecinde çocuğun duygularını yaşamasına izin vermek, onunla anıları paylaşmak, resimlere bakmak, kaybını anlamlandırmasına yardımcı olur. Ama tabiki bu konu hassas olduğu için mutlaka süreç içerisinde bir uzmandan destek alınması gerektiğini düşünüyorum.
Çocuklara Deprem Eğitimi Nasıl Verilmeli?
Çocukların depremi nasıl algıladığı, gelişimsel dönemlerine göre farklılık gösterir. Okul öncesi dönemdeki (3–6 yaş) çocuklar, daha çok somut düşünürler. Sallantıyı “yerin dans etmesi” gibi algılayabilirler. Bu yaş grubuna deprem çok basit, oyunlaştırılmış bir dille anlatılmalı; örneğin evcilik oyununda masanın altına girerek güvenli davranışlar öğretilmelidir. İlkokul dönemi (6–10 yaş) çocukları ise, neden-sonuç ilişkisini biraz daha anlayabilir. Onlara depremin “yerin hareket etmesinden kaynaklandığını, insanların bu yüzden sağlam evler yaptığı ve deprem tatbikatları yaptığı” anlatılabilir. Bu yaşta çocuklar için küçük tatbikatların yapılması güven duygusunu artırır.
Ergenlik dönemindeki gençler (11 yaş ve üzeri) ise depremi bilimsel yönüyle kavrayabilirler. Onlarla daha ayrıntılı konuşulabilir, deprem güvenliği için alınan önlemler paylaşılabilir. Ancak ergenlerin kaygısı bazen daha yüksek olabilir; “Ne olacak?” sorusuna gerçekçi ama umut verici cevaplar vermek önemlidir.
Deprem Haberleri Çocuklarla İzlenmeli mi?
Deprem sırasında ve sonrasında çocuklarla yapılacak en önemli şey, onların güven duygusunu tazelemektir. Çocuk depremle ilgili haberler, görüntüler gördüğünde çok etkilenebilir. Küçük yaş gruplarında bu haberleri mümkün olduğunca sınırlamak gerekir. Daha büyük çocuklar ve ergenlerle ise haberler birlikte izlenebilir, sonrasında açıklama yapılabilir. “Evet böyle bir şey oldu, bu yüzden önlem almak çok önemli. Bizim evimizde de güvenli bir planımız var.” diyerek kaygıyı dengelemek faydalıdır.
Depremi çocuklara anlatmak, onların yaşına, gelişim düzeyine ve ihtiyaçlarına uygun şekilde yapılmalıdır. Çocuğun duygusuna alan açmak, güven duygusunu korumak ve ona ne yapabileceğini öğretmek, korkuyu azaltmanın en etkili yoludur. Bu süreçte ailelerin kendi kaygılarını da düzenlemesi, çocuk için en büyük güvencedir.
