Türkiye'nin enerji alanındaki tarihi yolculuğu, Osmanlı döneminin son yıllarından Cumhuriyet'in kuruluş yıllarına kadar uzanan büyük bir dönüşüm hikayesini barındırıyor. Arşiv kayıtlarına ve resmi belgelere göre ülkedeki ilk elektrik üretimi, 15 Eylül 1902 tarihinde Mersin'in Tarsus ilçesindeki Berdan Nehri kıyısında hayata geçirildi.
Tarsus'tan İstanbul'a Uzanan İlk Adımlar
Berdan Nehri üzerindeki Bentbaşı mevkisinde kurulan mütevazı tesis, bir su değirmenine kayışla bağlanarak çalıştırılıyordu. Bu ilkel mekanizma sayesinde elde edilen enerji, Tarsus sokaklarını ve sınırlı sayıda konutu aydınlatmayı başarıyordu. Ülke genelinde elektrikle tanışan ilk yerleşim yeri olan Tarsus'tan sonra, başkent İstanbul'un aydınlatılması için de kritik bir hamle yapıldı ve 1910 yılında önemli bir adım atıldı.
Bankaların finansal desteğiyle 1911'de kurulan Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi, tam 50 yıllık üretim imtiyazını elde etti. İstanbul'da hidroelektrik enerji üretimi için elverişli akarsu bulunamaması üzerine, kömürle çalışan dev bir termik santralin inşasına karar verildi. Tarihi Silahtarağa Elektrik Santrali, 11 Şubat 1914 tarihinde resmen hizmete kapılarını açtı ve enerji önce tramvay hatlarına, ardından da şehre verildi.
Cumhuriyet Döneminde Enerji Hamlesi
Yaklaşık 15 megavat kapasiteye sahip olan bu tesis, Osmanlı İmparatorluğu'nun ilk kent ölçekli elektrik santrali olarak kayıtlara geçti. 1914 yılında tesise abone olan hane ve iş yeri sayısı 2 bin 55 olarak belirlenmişti. Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923 yılında ise ülke genelinde toplam 38 elektrik santrali bulunuyor ve toplam kurulu güç 32,8 megavat seviyesindeydi.
Cumhuriyet'in ilk yıllarında gerçekleştirilen kalkınma planları içerisinde elektriğin Anadolu'ya yayılması büyük bir öncelik teşkil ediyordu. 1925 yılı içinde Adana, Artvin, İnebolu, Akşehir, Mersin ve Trabzon gibi iller elektriğe kavuşurken, 1926'da Aksaray, Ayvalık, Bursa, İzmit, Konya, Kütahya, Malatya ve Sivas'ta da enerji kullanılmaya başlandı. Ankara'nın ilk elektrik santrali ise 1925'te Bentderesi bölgesinde 35 kilovatlık doğru akım dinamosuyla faaliyete geçirildi.
Uzmanlardan Tarihi Değerlendirmeler
Ankara'da üretim ve tüketim rakamları hızla yükseliş gösterdi. Ankara Elektrik Türk Anonim Şirketi'nin elektrik üretimi 1929'da 4,34 milyon kilovatsaatten 1931'de 6,07 milyon kilovatsaate ulaştı ve abone sayısı 4 bin 766'ya çıktı. İstanbul Bilgi Üniversitesi santralistanbul Enerji Müzesi Müdürü Amed Gökçen, Silahtarağa'nın bir kentin kaderini değiştiren stratejik bir tesise dönüştüğünü belirtti.
Elektriğin şehre gelmesinin sadece teknolojik bir yenilik olmadığını vurgulayan Gökçen, bu gelişimin altyapı, mimari ve toplumsal yaşamda köklü bir değişim yarattığını ifade etti. Silahtarağa'nın uluslararası sermayeyi çekmek ve Osmanlı'nın Avrupa'daki teknolojik gelişmelere yetişmesini sağlamak adına dev bir politik altyapıya sahip olduğunu dile getirdi.
(Kaynak ve Görsel: Anadolu Ajansı)
