DOSYA HABER- DİLARA ADAK
35 yıldır süren çatışmaların ardından Azerbaycan ve Ermenistan, Ağustos 2025’te Washington’da ABD himayesinde imzalanan barış anlaşmasıyla ateşkese vardı. Taraflar karşılıklı toprak bütünlüğünü kabul ederek diplomatik ilişkileri yeniden başlatma kararı aldı. Bu adım, Dağlık Karabağ’da yıllardır süren silahlı gerilimi resmen sona erdirirken, bölgede kalıcı barış umutlarını da beraberinde getiriyor.
Sovyetler’den Günümüze Karabağ Gerilimi
Sovyetler Birliği döneminde Dağlık Karabağ, nüfusunun çoğunluğu Ermeni olmasına rağmen 1923’te Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’ne bağlı özerk bir bölge olarak tanımlandı. 1980’lerin sonlarında Sovyetler çökerken Karabağ Parlamentosu, Şubat 1988’de bölgenin Ermenistan’a bağlanmasını talep etti, ancak Azerbaycan yönetimi bunu reddetti. Bu dönemde Sumgait gibi şehirlerde Ermenilere yönelik pogromlar patlak verdi, Azeri nüfus ise Gugark gibi bölgelerde saldırılara maruz kaldı. Uluslararası hukukta Karabağ sorunu Azerbaycan’ın toprak bütünlüğü içinde ele alındı ve Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Türkiye’nin de girişimleriyle işgal altındaki bölgelerden Ermeni kuvvetlerin çekilmesini istedi. Tarihsel bağları vurgulayan Türkiye, Azerbaycan’a verdiği desteğin büyük olduğunu her fırsatta dile getirdi. Tüm bu gelişmeler, Dağlık Karabağ çatışmasının temellerinin Sovyet politikaları ve tarihsel etnik gerilimlerle şekillendiğini ortaya koyuyor.
Birinci Karabağ Savaşı ve Bişkek Ateşkesi
1988–1994 arasında Dağlık Karabağ’daki gerilim silahlı savaşa dönüştü. Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Azerbaycan bağımsızlığını ilan etti ve Karabağ’ın otonom statüsü kaldırıldı; Ermeni halk ise bağımsızlık kararı aldı. Savaş boyunca Hocalı katliamı gibi trajik olaylar yaşandı, tahmini 24.000 kişi hayatını kaybetti ve yüz binlerce kişi yerinden edildi. 1994’te imzalanan Bişkek Ateşkes Anlaşması ile çatışmalar durduruldu, ancak Ermenistan işgal altındaki bölgelerde kontrolü elinde tutmaya devam etti. Ateşkese rağmen bölgede güvensizlik hâkim oldu ve zaman zaman şiddetli çatışmalar yaşandı.
1994 sonrası dönemde çatışmalar fiilen sona ermiş gibi görünse de çözüm sağlanamadı. AGİK bünyesindeki Minsk Grubu çatışmaları çözmek için devreye girdi; ancak Ermenistan’ın ihlalleri ve tarafların geriye dönüşü olmayan hak iddiaları nedeniyle sorun çözümsüz kaldı. 2016 Nisan çatışmaları, ateşkesten sonraki en büyük şiddetli olay oldu ve Azerbaycan bazı bölgeleri geri aldı. Türkiye-Ermenistan sınırı 1993’ten itibaren kapalı kalırken diplomatik temaslar kalıcı bir çözüm getirmedi.
İkinci Karabağ Savaşı ve Ateşkes
27 Eylül 2020’de Azerbaycan’ın başlattığı taarruzla İkinci Karabağ Savaşı patlak verdi. 44 gün süren çatışmada Azerbaycan, İHA ve füze sistemleriyle Ermeni mevzilerini sarstı. 9 Kasım 2020’de Rusya arabuluculuğunda Aliyev ve Paşinyan ateşkesi imzaladı. Ateşkesle birlikte Karabağ’a 1.960 Rus askeri konuşlandırıldı ve bölgedeki yerleşimlerin güvenliği bu birliklere emanet edildi. Savaş sonucunda binlerce Azeri yerleşik bölgeye, yüz binlerce Ermeni ise geri döndü. Ateşkes sonrası Azerbaycan zafer sevincini yaşarken, Ermenistan’da hükümet barış yolunu savundu, muhalefet ise sert tepki gösterdi.
2021–2024 döneminde sınır hattında gerilim devam etti. Sünik ve Geğarkunik gibi bölgelerde çatışmalar yaşandı ve Azerbaycan bazı alanları kontrolüne aldı. Avrupa Parlamentosu raportörleri bu dönemi ateşkesin “en ağır ihlali” olarak nitelendirdi. 2022’de zaman zaman çatışmalar sürse de yeni bir savaş başlamadı. AB ve ABD’nin diplomatik çabaları yoğunlaştı; 2023’e gelindiğinde taraflar kalıcı çözüm için müzakereleri sürdürdü.
Rusya, bölgedeki etkisini sürdürerek ateşkese aracılık etti ve barış gücü konuşlandırdı, ancak 2024’te Azerbaycan’ın talebiyle çekildi. Türkiye, tarihi ve kültürel bağlarıyla Azerbaycan’ın yanında yer aldı, 2020 savaşında kapsamlı askeri destek sağladı ve Zafer Geçidi törenine Cumhurbaşkanı Erdoğan katıldı. İran, bölgesel dengeyi korumak için dikkatli bir politika izlerken, ABD 2025 barış sürecinde kilit aktör olarak Beyaz Saray’daki zirvede anlaşmayı resmileştirdi. AB, sınırların teknik belirlenmesine destek vererek sürece katkı sağladı.
Tarihi Barış Anlaşması: Ağustos 2025
8 Ağustos 2025’te Washington’da imzalanan barış anlaşması, Dağlık Karabağ çatışmasının resmi sonunu hedefliyor. Taraflar karşılıklı toprak bütünlüğünü kabul etti, diplomatik ilişkiler kurulacak ve sınır komisyonları oluşturulacak. Silah zoruyla sınır değişikliği yasağı ve insani konular da anlaşmanın kapsamına alındı. Zengezur Koridoru ABD öncülüğünde müzakere edildi ve TRIPP projesi çerçevesinde planlandı. Mültecilerin dönüşü ve anayasa değişiklikleri gibi bazı kritik konular ise ileri tarihe bırakıldı.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev, anlaşmayı “tarihi bir gün” olarak nitelendirip Kafkaslar’da barışın tesis edildiğini vurguladı. Türkiye ile işbirliği ve güvenli gelecek mesajı kamuoyunda olumlu karşılandı. Ermenistan Başbakanı Paşinyan, anlaşmayı “yeni bir tarihin temeli” olarak değerlendirdi, ancak muhalefet sert şekilde eleştirdi ve bazı kesimler stratejik özerklik konusunda kaygılarını dile getirdi. Azerbaycan kamuoyunda anlaşma zafer gibi görülürken, Ermenistan’da kutuplaşma dikkat çekti.
Beyaz Saray’da önceki gece imzalanan barış memorandumuyla Azerbaycan ve Ermenistan arasındaki 35 yıllık düşmanlığa son verildi. Bölge için kritik öneme sahip bu gelişme, hem barış hem de istikrar açısından büyük bir adım olarak değerlendiriliyor. Azerbaycan lideri İlham Aliyev, bu durumu “Savaştan sonra barışı da kazandık” sözleriyle değerlendirdi.
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Yardımcısı Hikmet Gaciyev, imzalanan memorandumun sadece iki ülke arasındaki barışı güçlendirmekle kalmayıp, ABD ile stratejik iş birliğine de zemin hazırladığını vurguladı. Gaciyev, “Cumhurbaşkanı Aliyev yaklaşık beş yıl önce Karabağ savaşını kazandı, şimdi de Washington’da barışı kazandı” açıklamasını yaptı.
Nihai Barış İçin Atılması Gereken Adımlar
ABD’de sağlanan ivmeyle nihai barış anlaşmasına giden yolda birkaç kritik adım kaldı. İlk olarak, 1991’de Ermenistan’ın bağımsızlığının ilanı sırasında anayasaya Ermeni toprağı olarak yazılan Azerbaycan bölgelerinin parlamentoda oylanarak anayasadan çıkarılması gerekiyor. İkinci adım ise, birinci Karabağ savaşının ardından ihtilaf çözümü için oluşturulan AGİT Minsk Grubu’nun feshedilmesi.
Ayrıca, imzalanan memorandum çerçevesinde, ABD denetiminde hayata geçirilecek “Trump yolu” olarak bilinen Zengezur Koridoru’nun altyapı çalışmaları bir yıl içinde tamamlanacak. Memorandumun ana başlıkları şunlar:
Çatışmaların kalıcı şekilde durdurulması
Ticari ve diplomatik ilişkilerin başlatılması
Karşılıklı olarak toprak bütünlüğüne saygı gösterilmesi
Zengezur Koridoru’nun geliştirilmesi ve Nahçıvan’a tam erişim sağlanması
ABD Başkanı Trump, Azerbaycan’a uygulanan savunma yaptırımlarının kaldırıldığını duyurdu ve iki ülke arasındaki ekonomik ve ticari ilişkilerin gelişeceğine dikkat çekti.
Zengezur Koridoru ve Yeni İş Birlikleri
Ermenistan ile ABD arasında 99 yıla kadar uzanabilecek bir Zengezur Koridoru anlaşması imzalandı. Bu koridor, bölgesel ulaşımı ve ticareti güçlendirecek. Taraflar, uzun süredir arabuluculuk yapan Minsk Grubu’nun feshi için de ortak bir mektup imzaladı.
Washington'dan çıkan anlaşma kabaca şu şartları içeriyor:
- Güzergah yine Zengezur’dan geçecek. Ancak tamamen Ermenistan yasalarına tabi olacak.
- Altyapı yatırımlarını ve işletmesini ABD liderliğindeki bir konsorsiyum üstlenecek.
- Azerbaycan, Nahçıvan’a doğrudan kara bağlantısı kazanacak. Ermenistan ise uluslararası yatırım ve egemenlik güvencesi alacak.
Liderlerin Tarihi Açıklamaları
Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, “İki ülke arasında yeni bir tarihin temeli atıldı” ifadelerini kullanırken, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, “Bugün Kafkaslar’da barışı tesis ediyoruz, bu tarihi bir gün” dedi.
Ayrıca, Aliyev ve Paşinyan, bölge barışına katkılarından dolayı Donald Trump’ı Nobel Barış Ödülü’ne aday göstermeyi planladıklarını açıkladı.
