Türkiye’de uzun yıllardır devam eden gıda fiyatlarındaki artış, Yeni Hal Yasası ile yeni bir döneme girmeye hazırlanıyor. Tarladan market rafına kadar uzanan zincirde aracıları azaltmayı, komisyon oranlarını düşürmeyi ve üreticiyi doğrudan tüketiciyle buluşturmayı amaçlayan bu yasa, gıda piyasasında önemli değişiklikler getirecek.
Yeni Hal Yasası Neleri Kapsıyor?
Yeni Hal Yasası, gıda tedarik zincirindeki mükerrer alım satımları engelleyerek tarladan rafa doğrudan bir köprü kurmayı hedefliyor. Dört bakanlığın ortak çalışmasıyla hazırlanan bu yasa, dokuz maddeye indirildi ve fiyat istikrarını sağlamak amacıyla tedarik zincirindeki adımların kısaltılmasını öngörüyor.
Aynı hal içinde komisyoncuların birbirine ürün satması, tacirlerin kendi aralarında mal devretmesi ve aracı kuruluşların doğrudan ticaret yapması tamamen yasaklanıyor. Ekonomist Necmettin Batırel, mevcut durumda uygulanan yüzde 8’lik komisyon oranının yüzde 4 seviyesine indirileceğini belirtti.
Üretici Birliklerine Sağlanan Destekler
Yeni düzenleme ile çiftçinin ve üretici birliklerinin haklarını korumak amacıyla radikal destekler sunuluyor. Üretici birlikleri ve kooperatifler, herhangi bir aracıya ihtiyaç duymadan ürünlerini doğrudan hallere ulaştırıp satışa sunabilecek. Ayrıca, toptancı hallerinde ve semt pazarlarında üreticilere ayrılan satış yeri ve iş yeri kotası yüzde 20’den yüzde 30’a çıkarılıyor.
Kendi halini kurmak isteyen üretici örgütlerine bedelsiz Hazine arazisi tahsis edilecek ve vergi, stopaj ile hal rüsumu muafiyetleri uygulanacak. Tarımsal kooperatif sayısının iki katına çıkarılması da planlanıyor.
Tüketiciye Yansıyacak Faydalar
Tedarik sürecindeki aracı maliyetlerinin düşmesi ve nakliye esnasındaki el değiştirmelerin azalmasıyla birlikte tüketiciler, taze sebze ve meyveye daha makul fiyatlarla ulaşabilecek. Zincir market raflarının büyük bir bölümünde yerli ürün bulundurulması zorunlu hale getiriliyor. Yerli üretime öncelik veren marketlere sağlanan vergisel teşvikler, fiyata indirim olarak yansıyacak.
Ödeme sürelerinin netleştirilmesi ve ürün bedellerinin bankalar üzerinden ödenmesi zorunluluğu, kayıt dışılığın fiyatları şişirmesini önleyecek. Normalin üzerinde komisyon uygulayan ve fiyatları suni olarak yükselten aracılara hapis cezası ve ağır idari para cezaları verilecek.
Ekonomist Necmettin Batırel, ürünlerin tarladan market rafına gelene kadar tüm ticari hareketlerinin dijital bir takip sistemiyle anlık olarak denetleneceğini bildirdi. Bu sistem sayesinde kayıt dışı ticaretin ve haksız fiyat artışlarının önüne geçilmesi hedefleniyor.
Yeni Hal Yasası'nın en dikkat çekici maddelerinden biri, zincir marketlerin satışa sundukları sebze ve meyvelerin en az yüzde 20’sini doğrudan yerli üreticiden veya tarımsal kooperatiflerden temin etme zorunluluğudur. Komisyoncudan komisyoncuya satış yapılması engellenerek zincir marketlerin doğrudan üretici örgütlerine yönelmesi sağlanacak.
Sonuç olarak, tarlada 8 lira olan bir ürünün markette 100 liraya kadar çıkmasının en büyük nedeni, hal içinde ürünün defalarca el değiştirerek her adımda fiyatlanmasıdır. Komisyoncular arası satış yasağı, bu suni fiyat şişmelerini kalıcı olarak dizginleyecek.
